HAZİNE KONTROLÖRLERİ KURULUNUN TARİHÇESİ

10 Ağustos 1942 tarihli, 4286 sayılı Kanun ile Hazine-i Vezne (Nakit İşleri) Genel Müdürlüğü, Hazine Genel Müdürlüğü’ne dönüşmüştür. Uluslararası Para Fonu uzmanları tarafindan 1954 yılında düzenlenen raporda “Türkiye’nin dışticaret ve kambiyo mevzuati için etkili bir denetim uygulamasına imkan verecek ayrı bir birimin kurulması gerektiği” belirtilmiş ve aynı yıl 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun’a ek 6258 sayılı yasa çıkarılmıştır. Bu yasaya eklenen madde ile Maliye Bakanlığı bünyesinde inceleme ve soruşturma yapmak üzere “Kambiyo Kontrolörlüğü” kurumu oluşturulmuştur. Maliye Bakanlığı Hazine Genel Müdürlüğüne bağlı olarak kurulan “Hazine ve Kambiyo Kontrolörlüğü” ünvanli kadrolara 1955 yılından itibaren sınavla eleman alınmaya başlanmıştır.

6 Temmuz 1960 tarih ve 13 sayılı Geçici Kanunla Hazine, “Hazine Genel Müdürlügü ve Milletlerarası İktisadi İşbirliği Teşkilatı (HAZMİİT) Genel Sekreterliği adını almıştır. Hazine ve Kambiyo Kontrolörlüğü’ne daha sonraki yıllarda Maliye Teftis Kurulundan ve Hesap Uzmanları Kurulundan naklen gelenler de olmuştur. Ancak, 30.05.1972 tarihli “Hazine ve Kambiyo Kontrolörleri Yönetmeliği” ile naklen atamalara kapalı ve bağımsız bir KURUL haline gelmiştir.

13 Aralık 1983 tarih ve 188 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile; Başbakanlığa bağlı “Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı” oluşturulmuş, merkezi genel denetim birimi olarak da “Hazine Kontrolörleri” ünvanı yer almıştır. Böylece Hazine ve Kambiyo Kontrolörleri, kadrolarıyla birlikte bu yeni Müsteşarlığa devredilmiştir. Kanun Hükmünde Kararname, “Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında” 16.4.1986 tarihli, 3274 sayılı Kanun’a dönüşmüştür. Nihayet 9 Aralık 1994 tarih ve 4059 sayılı “Hazine Müsteşarlığı ile Dış Ticaret Müsteşarlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun” ile iki ayrı Müsteşarlık şeklinde ayrılma sonucu Hazine Müsteşarlığı kurulmuştur.

Sözkonusu Teşkilat Yasamızın 5. maddesi (b) fıkrasına göre;

Hazine Kontrolörleri Kurulu; Hazine Kontrolörü sıfat ve yetkilerini haiz bir Başkan, yeterli sayıda Hazine Kontrolörü ile Stajyer Hazine Kontrolöründen oluşur. Kurulun çalışma, yurt dışına gönderilme usul ve esasları ile Stajyer Hazine Kontrolörlüğü giriş ve yeterlilik sınavlarının usul ve koşulları, sözkonusu yasa maddesi gereği yönetmelikle düzenlenir.
Sözkonusu yasa gereği halen geçerli “Hazine Müsteşarlığı Hazine Kontrolörleri Kurulu Yönetmeliği” 10.6.1995 tarih ve 22309 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir.

HAZİNE KONTROLÖRLERİ KURULU'NUN MÜSTEŞARLIKTAKI YERİ

Hazine Müsteşarlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında 4059 sayılı Kanunun 5/b maddesinde, Danışma ve Denetim Birimlerinin başında “Hazine Kontrolörleri Kurulu” yer almıştır.
Kurul doğrudan Hazine Müsteşarına bağlı olup Hazine Kontrolörleri Müsteşarlığın bağlı olduğu Bakan ve/veya Müsteşar Onayı üzerine görev yaparlar. Kurulu, Müsteşar adına Kurul Başkanı yönetir ve resmi görevlendirmeleri yapar.

4059 Sayılı Kanun gereğince, Kurul Başkanı ve her derecedeki Hazine Kontrolörleri, Müşterek Karar ile atanır.

HAZİNE KONTROLÖRLERİ KURULUNUN GÖREV VE YETKİLERİ

4059 Sayılı Kanun’un 5/b maddesinde ve 10.06.1995 tarih ve 22309 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Hazine Kontrolörleri KuruluYönetmeliğinin 6 ve 11. Maddelerinde görev ve yetkilere yer verilmiştir.

4059 Sayılı Kanun’un 5/b maddesi hükmü şöyledir:

“Denetime tabi olan gerçek ve tüzel kişiler, gizli dahi olsa bütün belge, defter ve bilgileri ibraz etmek, para ve para hükmündeki evrakı ve ayniyatı ilk talep halinde Hazine Kontrolörlerine göstermek, saymasına ve incelemesine yardımcı olmak zorundadır. Müsteşara bağlı Hazine Kontrolörleri Kurulunun görevleri; bu Kanun ve diğer kanun, kararname ve mevzuatla yürütülmesi Müsteşarlığa verilen işlerle, Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında Kanun ve Kambiyo ile ilgili mevzuat ve Petrol Kanunu hükümleri ile ilgili özel anlaşmalara dayalı olarak Müsteşarlığa verilmiş görevlere ilişkin konularda ilgili merciler, gerçek ve tüzel kişiler nezdinde inceleme,denetleme ve soruşturma yapmak, Müsteşarlık merkez, taşra ve yurt dışı teşkilatı ile Müsteşarlığa bağlı kuruluşların her türlü faaliyet
ve işlemleri ile ilgili olarak teftiş, inceleme ve soruşturma işlerini yürütmek, kanunların verdiği görev ve yetkiler çerçevesinde;Müsteşarın Kurul tarafından yürütülmesini uygun gördüğü diğer işlemleri yapmak, Kurulun görev ve yetki alanına giren konularda mevzuat ve uygulama ile ilgili her türlü araştırma ve diğer çalışmaları yapmak, yürütmek, görüş bildirmek ve tekliflerde bulunmaktır.”

Bunların yanında bazı özel Kanun ve Kararnamelerde Hazine Kontrolörlerine münhasır görev ve yetkiler de verilmiştir. Bunun bir örneği, 4208 Sayılı Kara Paranın Aklanmasının Önlenmesine Dair Kanun, diğer bir örneği de AB Fonlarının denetimidir.

Hükümetimiz ile Avrupa Birliği Komisyonu arasında 14/02/2002 tarihinde Ankara’da imzalanan ve 04/02/2003 tarih, 25014 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 30/01/2003 tarih, 4802 sayılı Kanun ile onaylanan “Merkezi Finans ve İhale Biriminin Kurulmasına İlişkin Mutabakat Zaptı” ve “Ulusal Fon’un Kurulmasına İlişkin Mutabakat Zaptı”nın ilgili maddelerinde Hazine Kontrolörlerinin, Merkezi Finans ve İhale Birimi (CFCU) ve Ulusal Fon ile gerektiğinde proje uygulayan kuruluşların hesap ve faaliyetlerini denetlemesi öngörülmüştür.

Hazine Kontrolörleri, Makam Onayına istinaden Kurul Başkanı tarafından görevlendirilirler. Hazine Kontrolörleri Makam veya Kurul Başkanı dışında hiçbir yerden emir alamazlar. Hazine Kontrolörlerinin Müsteşar adına yapacakları görev ve yetkileri şunlardır:

1- a) Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun ve Kambiyo ile ilgili Mevzuat
b) Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetleri ile ilgili Mevzuat
c) Finansal Kiralama Mevzuatı
d) Ödünç Para Verme İşleri Mevzuatı
e) Petrol Mevzuatı
f) Yabancı Sermayeyi Teşvik Mevzuatı
g) Yatırımlara ilişkin Teşvik Mevzuatı
h) Karaparanın Aklanmasının Önlenmesine İlişkin Mevzuat
i) Teşkilat Kanunu ve diğer Mevzuatla yürütülmesi Müsteşarlığa verilen tüm görevler,

Kapsamında inceleme, teftiş ve soruşturma yapmak,

2- Kamu İktisadi Teşebbüsleri Mevzuatı, Bakanlar Kurulu Kararları, YPK Kararları ve benzeri kararlar gereğince KİT'ler ve diğer kamu kuruluşları nezdinde görev zararı ve destekleme primi tutarlarını tesbit etmek,

3- Ayni ya da nakdi sermaye transferi yoluyla yurtdışında yapılan Türk yatırımlarını ve teşvik mevzuatı kapsamına giren Türkiye’deki yabancı sermayeli yatırımları gerektiğinde mahallinde incelemek,

4- Özel Finans Kurumları, PTT ve Yetkili Müesselerle Kıymetli Maden Aracı Kuruluşlarının döviz, efektif ve altın alım satım işlemlerini, zorunlu döviz devirlerini, kambiyo alım ve satım muamelelerinde kambiyo satışlarıyla ilgili vergi uygulamalarını incelemek ve denetlemek,

5- Dış finansmanı Dünya Bankası ve benzeri kuruluşlardan sağlanan proje ve faaliyetlere ilişkin olarak, krediyi kullanan kurum ve kuruluşların hesap ve işlemlerini ilgili anlaşmalar çerçevesinde incelemek ve bağımsız denetçı sıfatıyla mali denetimlerini yapmak,

6- Müsteşarlığın merkez, taşra ve yurt dışı teşkilatı ile bağlı ve ilgili kuruluşlarında teftiş, inceleme ve soruşturma yapmak,

7- Özel anlaşmalar ve diğer mevzuatla uygulanması Müsteşarlığa verilen tüm görevler kapsamında inceleme yapmak,

8- Müsteşarlığın görev ve yetki alanına giren konularda; mevzuat ve uygulama ile ilgili yurtiçi ve yurt dışı gelişmeleri de inceleyerek her türlü araştırma ve etütleri yapmak, görüş bildirmek ve tekliflerde bulunmak,

9- Makam Onayı ile verilen Ön İnceleme görevini, 4483 sayılı Kanun hükümlerine göre sonuçlandırmak,

10- 4483 sayılı Kanun hükümleri dışında, Türk Ceza Kanunu ve diğer Kanunlar gereği doğrudan Cumhuriyet Savcılıklarına suç duyurusunda bulunulması gereken hallerde, ceza kovuşturması gerektiren eylem ve işlemler hakkında düzenlenen Suç Duyurusu Raporlarını ilgili Cumhuriyet Savcılıklarına zimmetle tevdi etmek ve bu konuda Kurul Başkanlığı’na raporun bir örneği ile birlikte yazılı olarak bilgi vermek,

11- Hazine mal sahipliği ile pay sahipliğinin gerektirdiği her türlü işlemi incelemek,

12- Makam Onaylarına istinaden Kurul Başkanınca verilecek diğer görevleri yapmak,

Hazine Kontrolörleri yukarıda belirtilen görev konularında; Devlet daire ve müesseseleriyle, gerçek ve tüzel kişiler nezdinde her türlü teftiş, inceleme ve soruşturma yapmak, teftiş, inceleme ve soruşturma ile ilgili işlemleri, defter ve belgeleri gizli de olsa incelemek, 4208 sayılı Karaparanın Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun ve Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu ile Türk Parasının Kıymetini Koruma ve diğer ilgili mevzuat çerçevesinde gereken işlemleri yapmak yetkisine haizdirler.