Amerika Birleik Devletleri ve Japonya hari, bata ngiltere olmak zere Almanya, Fransa gibi zengin lkelerin hemen hepsi, sanayilemelerini 19. yzyl iinde baarmlardr denebilir. Bugn kalknm veya bu aamada olan dier lkelerin ou ise kalknmalarna II. Dnya Savandan sonra balamlardr. Bunlar arasnda olan Gneydou Asya lkeleri (Asya kaplanlar) Gney Kore, Tayvan, Singapur, Hong-Kong, Endonezya, Filipinler ve Malezya getiimiz krk ylda ok dikkat ekici bir ekonomik kalknma atlm gerekletirmiler ve bu geliim "Asya Mucizesi" olarak adlandrlmtr. Ancak, Temmuz 1997'de bu lkelerde balayan parasal krizin hzla ve kolayca yaylmas yannda etksiyle de derinlemesi, blge lkelerini olduu kadar dnyay da artm ve endieye yolamtr.

Krizin arka plan bakmndan baka bir aklama da, sosyalist blokun kmesinden sonra global finansal gcn sosyalist yaylmaya kar artk bir " vitrine" ihtiya duymad ve dmeye bast eklinde olup zerinde dnmeye deer dorusu. Kimileri buna paradigmann sonu (elbette yeni bir paradigmann da balangc) demektedirler. Tm bu deerlendirmeler karsnda szkonusu lkelerin hi de yle mucize olmayp kattan kaplanlar olduklar ortaya kmtr. Ancak bu kriz, dnyadaki finansal sermayeyi tutucu ve ekingen hale getirdii gibi tm sermaye piyasalarn ve dnya ekonomilerini de korkutmutur. Bugn lkeler ve ekonomistler, krizin ve etkilerinin nereye varacan ve nerede biteceini kestirememektedirler.
 Bu nedenle zellikle kalknmakta olan lkeler iin bu krizden alnacak ok dersler vardr. ncelikle bir lkeye, dorudan veya portfy yatrmlar ya da scak para olarak, ylda milyarlarca dolar yabanc sermaye girmesi, dengeli bir kalknma salanmas ve d deme krizi domamas iin yeterli olmamaktadr. Bundan daha nemlisi, salam bir temel iin nce mekanik yaps ok salam ve effaf, iyi denetlenen bir mali sistem kurulmaldr. Bundan sonra yatrmlarn ve reel sektrn ok dengeli ve destekli olmas, ayrca yeteri kadar gelimesi de gerektii anlalmtr. Ve nihayet bunun halka dayanmas, halk tarafndan her ynyle desteklenmesi ve benimsenmesi, salanan refah ile gelirin sosyal ynden olabildiince dengeli datlmas gerektii ve bunun salam bir temel olaca, halkn ekonomi kltrnn de buna gre oluaca, bylece sosyal ve kltrel ynden ykselmenin de  kriz eilimini azaltaca anlalmtr. 

Gelecein blgesel ve kresel glerinin karlatrlmas bakmndan aadaki cetvel ilgi ekicidir. Gelecein dnyasna bu perspektiften bakmakta yarar vardr. nk ekonomik ve siyasal oluumlar ile refahn blm bu dengeye gre ekillenecektir.

Jeopolitik in Tahmini Bir Karlatrma Cetveli
(Tarih:2030)

              *Baz slam lkeleri ayr olarak nkleer gce sahip olacaktr.
               Kaynak:3-9 Ocak 1998 tarihli "The Economist" dergisi "The Next Balance of Power"

lke dndan gelebilecek maniplasyonlara ya buna girienler kadar "iri ve gl" olmak veya kendi apnda bile olsa gelimeyle beraber yukardaki deiimi tutarl olarak salamak en geerli zm gibi grnmektedir. Trkiye gibi bu alanda birok ynden puan dk lkelerin ve blgesel glerin, i ve d dinamikler karsnda ekonomik gelimelerini salam temellere dayandrmas ve benzer krizlere dmemesi, d rzgrlara ak limanlarna dalgakran ina etmesi iin Asya krizi ok iyi bir deney olmutur. Bu genel giriten sonra, Gneydou Asya krizini kubak ele alabiliriz.

Gneydou Asya Krizi

Avrupa'da 1992 ylnda balayan ERM (Avrupa Dviz Kuru Mekanizmas) krizi, 1994 ylynda  Meksika'da ve gnmzde Gneydou Asya lkelerinde grlen krizler balangta "parasal" (moneter) krizlerdir. ERM krizinde, baz Avrupa lkelerinin (ngiltere gibi) speklatif saldr ile kar karya kald halde dviz rezervlerinde tkenme grlmedi. Birok  ynden ERM krizine benzeyen Meksika'y ise ABD destei kurtarmtr. Bu iki kriz, Birinci ve kinci kuak  parasal kriz modelleriyle aklanabildii halde, Asya Krizi iin szkonusu modeller yetersiz kalmaktadr. nk kriz ncesinde, szkonusu Asya lkelerinin ounda, kriz modellerinin dayand trden bir "mali ak" yoktu, "parasal genileme" de szkonusu deildi, enflasyon oranlar da ok makul seviyelerde idi. sizlik oranlar ise dkt. Bu nedenle parasal genileme iin herhangi bir neden yoktu. Peki bu kriz neden ve nasl dodu?

Asya krizini anlamak iin "para arznn genilemesi" ve "kur sistemi" yerine baka eylere bakmak gerekiyor. Bunlar "mali sistem, cari ilemler a ve moral davranlar" dr. Gneydou Asya lkelerinde krize varan gelimelerin senaryosunu yle kurabiliriz: Denetimsiz ve effaf olmayan mali sistemde ilem yapan araclar "rtl" (implicit) bir hkmet garantisi ile borlanrlar; ama garantiler formel ve hukuki deildir. Yani paranz bankaya yatrdnzda yasal olarak gvence altnda deildir. Mali sistem hukuki bir gvenlik ve denetim dzenine bal almadndan ilemcilerin (araclarn) davranlarna bal -amal veya tesadfi- risklere aktr. Araclarn bu ekilde elde ettikleri kaynaklar, speklatrlere kullandrarak yksek riskli ve verimsiz operasyonlara kaydrmalar, varlk fiyatlarn (hisse senedi, tanmaz mal vb.) deerinden daha yukar eker. nk yksek getiri beklentisi ile i ve d kaynaklar riskli varlklara ynlendirilir ve bunlar gerek deerlerinin ok zerine kar; bylece piyasada bir "balon" olumu durumdadr. Bu "balon" herhangi bir nedenle eninde sonunda patlar, ite o zaman kriz de balam olur. Artk piyasalarda ykselme dnemi bitmi dme balamtr. Bu varlk fiyatlarnn dmesi, mali araclarn bir ksmnn iflsna neden olur. nce sermaye piyasalarnda balayan kriz, bu safhadan sonra reel yatrmclara da bular, herkes bir an nce mali piyasadan kmaya alr ve borsalarda d hzlanr.

Asya ekonomilerinin bnyelerinden doan ve yapsal nedenlerle oluan krizlere kar zayfl ve kendi aralarndaki karlkl bamllklar, krizi derinletirir niteliktedir. Ayrca ABD, ngiltere, Almanya gibi gelimi lkelerde halk arasnda yerlemi olan "hisse senedi sahiplii" kltr bu lkelerde mevcut deildir. Yukarda sz edilen "rtl" garantiler krizde nemli bir rol oynamtr. yleki; bir grup bankac "bakana" (iktidara) yakndr. Yatrmclar dnrler ki; bu durumdaki ekonomilerde "bakana" yakn iadamlar ve yatrmclar iyi kr eder ve asla ifls etmezler. te bu ekilde dnlerek elde edilen farazi garantiye "rtl" (implicit) garanti diyebiliriz. Bankalar ve dier mali araclar, bu ekilde elde ettikleri i ve d kaynaklar yksek getirili (yksek riskli) varlklara yatrrlar. effaf olmayan, kresel srece gre khnemi Asya tipi diktatr ynetimlerinde demokratik ve halka ak denetim usullerine bal olmayan bankaclk dzenine ve mali piyasalara sahip lkelerde byle krizler herhangi bir zamanda veya 1997 ylnda olduu gibi baz rastlantlar (moral hasard) sonucunda kanlmaz gibi grnmektedir. Yoksa elbette yatrmclarn dilei hibir zaman batmak veya batrmak deildir.

Asya krizinin oluumunda dikkat edilmesi gereken iki zellik ne kyor:
a) Mali araclar, kendilerine ait olmayan kaynaklar riske etmektedir.
b)"Bakan"a yakn birok mali arac vardr ve piyasada riskli aktifler (varlklar)
    konusunda aralarnda rekabet yapmalar mmkndr.

Asya krizi de gstermitir ki; devalasyona neden olan temel motifler, bte a ve enflasyondan daha ok "genilemeci" para ve kredi politikalardr. Bu nedenle devalasyona yol aacak motifler arlk kazandka, sermayenin maliyetine ya da uzun dnemli enflasyon kredibilitesine baklmakszn, ksa vadeli genilemeci politikalar ynnde tercih kullanlmaktadr. Ancak bu ksa vadeli politikalarn bir "maliyeti" vardr. Avrupa'da yaanan krizler de bu senaryoya uygun cereyan etmi, ancak garip olan, Avrupa lkeleri ksa dnem kararlar ile inenen prensiplerin bedelini dememilerdir. te burada irdelenmesi gereken sorular unlardr: Rezerv bir paraya sahip olmann meyveleri nelerdir? Buradan hareketle, Dolar ile Euro arasnda imdiden balayan ekimenin nedenleri burada m yatmaktadr? Gerekten ok ilgi ekici olan bu konuyu ayr bir yazda ele almakta yarar vardr.

Piyasalarn lkeye duyduklar temel gvenin sarslmas asndan Asya krizi, 1994 Latin Amerika krizine benzemektedir. Uzmanlar ve gzlemciler, krize giren lkelerde aadaki gibi gruplandrlabilecek siyasal ve kurumsal rmle iaret etmektedirler:
- Kurumlarn yapsal zayfl,
- Gevek (denetimsiz ve effaf olmayan) bankaclk dzenlemeleri,
- Ayrmc devlet politikalar (ktidarn, Bakann adamlar ve dierleri!)

Ancak bu ite yine garip olan birey var; bu kriz etkenleri daha nce gzlemlense de "Asya mucizesi" ve kaplan edebiyat hz kesene kadar bu konu hi szkonusu edilmemi ve ciddiye alnmamt. IMF bile 1997 (ilk alt aylk) dnya ekonomik deerlendirmelerinde bu duruma tek kelimeyle bile deinmemiti! Ne zamanki kriz balad, herkes bu hususlar sanki nceden de biliyormu gibi konumaya balad. Bu nedenle "speklasyon" edebiyat yerine, kresel krizin nedenleri, gelimeleri ve sonular hakknda ciddi analizlere, ulusal ve uluslararas nlemlere ihtiya vardr.

Asya krizi ilk olarak; kresel ekonomide var olan dengesizlikleri arlatran gleri serbest brakmtr. Korumaclk ve deflasyon eilimlerini tekrar ortaya karmtr. Artan ticari dengesizlikler ve den byme hzlar, korumac eilimlerin ve nlemlerin geliecei ortam hazrlayacak ve bata Avrupa ile ABD olmak zere dnya genelinde bu hareketler younlaabilecektir.

kinci olarak; rekabeti devalasyonlarn douraca tehlikeler artk eskiye gre daha fazladr ve bundan sonra dnya ekonomisinde var olan tehlike enflasyon deil deflasyondur. Eer bu kriz kresel deflasyonu derinletirirse, korumacln ve deflasyonist nlemlerin yaygnlamas beklenmelidir. Bu nedenle, Japonya, Almanya, Fransa ve ABD gibi d fazla veren lkelerin ierde "talebi artrc, geniletici mali politikalar" izlemeleri ok nemlidir ve bu husus dikkatle izlenmelidir. Japonya 300 milyar dolar aan ek bteler kararak bu ynde davrandn gstermitir.

Gneydou Asya krizi nedeniyle, kalknmakta olan ve yeni sanayileen lkelere ynelik net zel sermaye girii, IMF'nin 1997 yl sonu tahminlerine gre, 80 milyar dolar civarnda azalmtr. Bu azaln 1998'de de devam edecei, 1999 ylnda ise yeni gelimelere gre durumun ekillenecei beklenmektedir. 1996 ve 1997 ylndaki % 4 bymeden sonra, dnya ekonomisi geneli iin IMF % 0,75 puanlk bir d ile 1998 ylnda % 3,5'luk bir byme tahmininde bulunmaktadr. Her eye ramen bu projeksiyon son 20 yln ortalamasndan biraz daha yksektir. Bu krizin  ABD'yi fazla etkilemeyecei tahmin edilmektedir. nk ABD ihracatnn tebirinin Asya lkelerine yaplmasna karlk, ABD toplam ihracatnn GSMH iindeki paynn dk olmas, bu etkiyi minimize edecektir.

Asya krizi nedeniyle AB lkeleri iin bir deerlendirme yapacak olursak: AB lkelerinin kriz blgesi lkelere yaptklar ihracat, toplam taleplerinin olduka dinamik bir ksmn oluturmaktadr. Kriz lkeleri ve gelimekte olan lkeler, bu ortam nedeniyle ithalat ve d aklar azaltc, i talebi ksc dk byeme hzl politikalar gdebilirler. Avrupa bankalarnn hem Dou Asya hem de krizin yaylabilecei Dou Avrupa ve Latin Amerika lkelerine (ABD ve Japonya'dan daha fazla) ak pozisyonlar vardr. Krizin etkiledii lkelerin d deme kapasiteleri azalnca, AB Ekonomik ve Parasal Birlik (EMU) sreci ve Euro'ya gei amacyla gerekli kriterleri tutturmak iin kamu harcamalarn daraltc mali politikalar uygulanmasyla birlikte, isizlik oranlarn daha da artracak ynde gelimeler grlebilecektir. Hele AB lkelerinin para birimleri ve Euro, Yen karsnda deer kazanrsa, AB lkelerinin byme hzlar decek ve EMU baarl olsa da isizlik sorunu arlaabilecektir.

Kreselleme sreciyle birlikte, dnyada artk ortalama her 19 ayda bir parasal kriz yaanmaya balanmtr. Bu krizleri nlemek veya skln azaltmak iin neler yaplabilir.

Bugn gelinen noktada krizlerin en byk nedeni olan "scak para hareketlerinin" engellendii 1965'den nceki sisteme (Bretton Woods) geri dnmeyi teklif eden Malezya Babakannn bu nerisi, yakn gelecek iin pek mmkn grlmemektedir. Bu balamda en nemli nlem olarak, speklatrlerin mdahale edemeyecekleri kadar salam ve tutarl ekonomik politikalar izlemek saylabilir. Krizlerin ounluu, yurtii politikalar ile "dviz kuru rejimi" arasndaki tutarszlktan kaynaklanmaktadr. Speklatif saldrlardan korunmann en iyi yolu "bamsz" bir paraya (sabit kur sistemine) sahip olmamak, dalgal / esnek bir kur sistemi uygulamak ve imkanlar lsnde tm kur garantisi makanizmalarn kaldrmak bir n tedbir olarak ileri srlmektedir. nk bylece riskler, sabit kur sistemindekinden ok daha fazla lde speklatrler zerinde kalmaktadr. Korunmann en iyi yolunun dalgal kur ve iyi bir para birlii olduu sylenebilir.

Trkiye'de yapsal nlemlere gemeden nce u hususu belirtmek gerekmektedir:Trk Paras Kymetini Koruma (TPKK) Mevzuatnda 1989 ylnda yaplan deiiklik sayesinde Trkiye'ye getirilip TL'na dntrlerek i borca plase edilen yabanc scak parann, Trkiye'de hibir zaman ani ve yksek kur artlaryla karlamak istemeyecei aktr. nk bir parasal kriz durumunda, (Trkiye'de sabit kur sistemi olmadndan) ellerindeki i borlanma senetlerini belli bir zamanda elden karp dvize gemeleri (dntrmeleri) gerekir. Krizden korunmak amacyla dvize gemek, likit halde bulunmak ve yurtdna transfer ettirebilmek gerekli olmaktadr. Bylece esnek ya da deiken dviz kurunda tm kur riski speklatrler ve ekonomik ajanlar zerinde olduu iin sistem, ok ani bir patlama veya yanl politikalar olmazsa, kendi kendini koruyan bir mekanizma iermektedir.

Sonu olarak, Asya krizi ile ikinci kuak modeller de gstermitir ki; "ne yaptnz deil, yaptklarnzn iyi alglanmas belirleyicidir" ve speklatif saldrlara uramak istemeyen lkeler "prestijli" hkmetlere sahip olmaldr. Ayrca uygulanan ekonomi politikalarna ilikin "doru bilgilendirme" yani effaflk, ekonomik ve mali alanda ok iyi uygulanmal ve halka maledilerek kurumsallatrlmaldr.

KAYNAKLAR :
1- Hazine Mstearl; Aylk statistikler ve lke raporlar
2- D Ticaret Mstearl; lke raporlar
3- Dnya Bankas lke raporlar
4- IMF, Dnya Ekonomik Grnm, Aralk 1997
5- The Economist, ilgili saylar
6- Paul R.Krugman, Currency Crises
7- Finance & Developpement, Mart 1994
8- Cem Kozlu Trkiye, Mucizesi in Vizyon Araylar ve Asya Modelleri, T. Bankas Yaynlar
9- Hazine Mstearl, Ekonomik Aratrmalar Genel Mdrl, Gneydou Asya
     Krizinin Nedenleri, Geliimi ve Olas Etkileri, Mays 1998
10- D Ticaret Mstearl, Ekonomik Aratrmalar ve Deerl. Genel Mdrl,